Imię Pawła Strzeleckiego jest znane daleko poza granicami Polski. To on jako pierwszy z sukcesem prowadził badania w Australii i odkrył najwyższe pasmo Wielkich Gór Wododziałowych. Jak mu się to udało? Opowiemy o tym szczegółowo na ipoznan.net.
Dzieciństwo i młodość
Przyszły badacz przyszedł na świat 20 lipca 1797 roku w rodzinie szlacheckiej w Głuszynie (obecnie część Poznania). Mały Paweł wychowywał się w atmosferze patriotyzmu, którą zaszczepił mu ojciec, uczestnik powstania kościuszkowskiego. Historykom nie udało się dowiedzieć zbyt wiele o wczesnych latach życia Strzeleckiego. Biografowie, w tym jego krewna, pisarka Narcyza Żmichowska, podkreślali, że Paweł był utalentowanym samoukiem. W młodym wieku opanował kilka języków. Niestety, rodzice chłopca zmarli przedwcześnie, a w 1810 roku przeniósł się do Warszawy, gdzie zaopiekowała się nim dalsza rodzina. Tam Paweł zaczął uczęszczać do szkoły pijarów.
Na początku lat 20. XIX wieku Strzelecki wstąpił w szeregi armii pruskiej. W 1823 roku poznał córkę przyjaciela, która była od niego o 12 lat starsza, i zakochał się w niej bez pamięci. Dziewczyna odmówiła jednak wyjścia za mąż za Pawła, a on, w obliczu towarzyskiego skandalu, przeniósł się do Rzeczypospolitej Krakowskiej, a następnie przez Austrię i Szwajcarię do Włoch. Tam Paweł poznał Franciszka Sapiehę – spadkobiercę ogromnej fortuny. Szybko się zaprzyjaźnili, a Strzelecki został jego pełnomocnikiem, a po śmierci Sapiehy w 1892 roku odziedziczył część jego majątku. Te środki pozwoliły Strzeleckiemu wyruszyć w wielkie podróże, o których marzył od dzieciństwa. W ten sposób Strzelecki zaczął intensywnie działać wśród elit, zwłaszcza naukowych, Zachodniej Europy. Znajomość języków pozwoliła mu nawiązać kontakty z brytyjskimi naukowcami i arystokracją. Wkrótce Paweł uzyskał dostęp do londyńskich klubów dżentelmenów. Co więcej, pobyt w Wielkiej Brytanii dał mu czas na przygotowanie się do wypraw.
Podróże dookoła świata i odkrycia
W czerwcu 1834 roku Strzelecki wyruszył w dziewięcioletnią podróż. Jego pierwszym przystankiem był Nowy Jork. Warto zaznaczyć, że oprócz innych działań, Paweł prowadził w Appalacha badania mineralogiczne i geologiczne. Jego najważniejszym osiągnięciem w Ameryce Północnej było odkrycie rudy miedzi w Kanadzie, nad jeziorem Ontario w 1835 roku. Rok później dotarł do Brazylii, gdzie wstrząsnęła nim brutalność handlu niewolnikami. Podczas pobytu w tej części świata, oprócz obserwacji geologicznych, Paweł przeprowadził liczne badania etnograficzne wśród rdzennych Amerykanów. Na jego oczach stracono ponad 100 indiańskich wodzów na rozkaz argentyńskiego dyktatora Juana Rosasa.
Następnie Strzelecki przekroczył Andy i dotarł do Chile, gdzie kontynuował badania, w tym na pustyni Atacama. W 1837 roku wyruszył w dziesięciomiesięczną podróż wzdłuż wybrzeży Ameryki. Polskiego badacza szczególnie interesowały wulkany wysp Pacyfiku. Zanim wyruszył do Australii, zbadał Nową Zelandię, wówczas anektowaną przez Wielką Brytanię, gdzie przewidział obecność złóż rud metali.
W 1839 roku Strzelecki przybył do Australii, która stała się dla niego najbardziej zdemoralizowaną kolonią w historii świata. W swoich zapiskach Paweł zauważył, że schodząc na brzeg z barki, zostawił na pokładzie zegarek i inne cenne rzeczy, ponieważ dowiedział się, że Australia jest zamieszkana niemal wyłącznie przez przestępców. Rzeczywiście, kraj ten był swego rodzaju Syberią Imperium Brytyjskiego. Mimo wszystko Brytyjczycy byli zaznajomieni z dotychczasowymi osiągnięciami Pawła i postanowili udzielić mu pomocy w badaniu niemal nieznanych i trudno dostępnych wewnętrznych rejonów kontynentu. W ten sposób Strzelecki jako pierwszy poinformował o złożach złota w Górach Błękitnych, co stało się podstawą gorączki złota w połowie XIX wieku. Podczas swojej podróży przez Wielkie Góry Wododziałowe zbadał najwyższy punkt – Góry Śnieżne w Nowej Południowej Walii i odkrył najwyższy szczyt (2228 metrów n.p.m.) kontynentalnej Australii, nazywając go Górą Kościuszki.
Nagroda za pracę
W lipcu 1840 roku Paweł wyruszył na Tasmanię, gdzie sporządził mapę geologiczną zbadanego przez siebie terenu. Po powrocie geolog pojechał na północ, aby zbadać terytorium dzisiejszego Queenslandu. W 1843 roku, z powodu pogorszenia stanu zdrowia, Paweł opuścił Australię. Przez całe 2 lata poświęcał się podsumowywaniu wyników swoich badań, które opublikował w książce „Fizyczny opis Nowej Południowej Walii i Ziemi van Diemena”. Franklin wysoko ocenił jego pracę i wypisał mu nagrodę w wysokości 400 funtów szterlingów. Ponadto egzemplarz książki otrzymał Charles Darwin. Prawie do końca XIX wieku to dzieło pozostało podstawową pozycją z zakresu geografii Australii. Strzelecki otrzymał za nie Złoty Medal od Królewskiego Towarzystwa Geograficznego i został pierwszym Polakiem w gronie jego członków.
Wkrótce Paweł odwiedził i zbadał wyspy współczesnej Indonezji, Kanton, Hongkong, Kair, Aleksandrię i Algier. Następnie Strzelecki wyruszył do Irlandii, która w tym czasie znajdowała się pod panowaniem brytyjskim. Tam, od 1847 do 1849 roku, pracował nad likwidacją skutków głodu. Będąc katolikiem polskiego pochodzenia, zyskał zaufanie miejscowej ludności i zdołał osiągnąć pewne sukcesy. W pewnym momencie pod jego kierownictwem znajdowało się kilku urzędników, którzy koordynowali program żywieniowy, skierowany do dzieci. Strzelecki krytykował wcześniejsze decyzje i angażował duchowieństwo we wspieranie potrzebujących. W uznaniu jego zasług został jednym z pierwszych cywilów odznaczonych brytyjskim Orderem Łaźni.
Przebywając w Irlandii, Paweł zaraził się tyfusem brzusznym, z którego skutkami zmagał się do końca życia. Cały rok 1850 spędził na leczeniu w Europie. W Wielkiej Brytanii, której Paweł został obywatelem, cieszył się szacunkiem. Ponadto Uniwersytet Oksfordzki nadał Strzeleckiemu doktorat za udział w tajnej misji podczas wojny krymskiej. W 1869 roku królowa Wiktoria nadała geologowi tytuł rycerza. Wiadomo, że przez całą swoją karierę Paweł Strzelecki nadał 13 nazw geograficznych w Australii, jednak do dziś przetrwało tylko 6 – Góra Kościuszki, Gippsland, rzeka Latrobe, równiny Barneya, jezioro King i Góra Arrowsmith na Tasmanii.
Ostatnie lata życia, uznanie
6 października 1873 roku Strzelecki zmarł na raka wątroby w Londynie, gdzie został pochowany. W 1997 roku jego szczątki ekshumowano i przeniesiono do Krypty Zasłużonych w kościele św. Wojciecha w Poznaniu.
Bez wątpienia Paweł Strzelecki był jednym z najwybitniejszych polskich i europejskich badaczy i podróżników. Udało mu się dotrzeć na wszystkie kontynenty oprócz Antarktydy. Jego pionierskie badanie Australii stało się ważnym kamieniem milowym w poznawaniu kontynentu. Dziś ponad 20 miejsc ma tam jego imię, w tym pasmo górskie, jezioro, rzeka i szczyty. Góra Kościuszki, zdobyta przez polskiego badacza, jest jednym z największych zabytków, przypominających całemu światu o Polsce i jej bohaterze narodowym.
Australijczycy również nie zapomnieli o dokonaniach tego wybitnego badacza. Nazwali jego imieniem pustynię i rzekę, a na wyspie Flinders na Tasmanii od 1972 roku istnieje Góra Strzeleckiego o wysokości 756 metrów n.p.m. W 1972 roku powstał tam również Park Narodowy Strzeleckiego.