Imię Józefa Kostrzewskiego jest znane nie tylko w Polsce, ale i daleko poza jej granicami. Ten wybitny profesor i naukowiec wniósł ogromny wkład w rozwój archeologii i przeprowadził mnóstwo kluczowych wykopalisk. O jego życiu i dokonaniach przeczytasz na ipoznan.net.
Dzieciństwo i młodość
Józef urodził się 25 lutego 1885 roku w Węglewie w rodzinie zamożnych chłopów, Stanisława i Elżbiety. Uczęszczał do gimnazjum, a następnie rozpoczął studia. Świadectwo dojrzałości uzyskał w 1907 roku w Poznaniu. Początkowo chciał studiować medycynę, ale szybko zrozumiał, że to nie jest jego powołanie. Zamiast tego, został studentem Uniwersytetu Wrocławskiego. W 1909 roku aresztowano go w Warszawie za udział w zjeździe tajnych organizacji filomatycznych. Po wyjściu z więzienia Kostrzewski zdecydował się studiować archeologię prehistoryczną na Uniwersytecie Jagiellońskim. Rok później przeniósł się do Londynu, gdzie całkowicie poświęcił się badaniom archeologicznym w British Museum. W 1911 roku trafił do Berlina, gdzie kontynuował naukę u profesora Gustava Kossinny, jednocześnie uczestnicząc w wykładach z archeologii klasycznej oraz historii sztuki, a także pracując w jednym z lokalnych muzeów. W 1914 roku Józef opublikował swoją pierwszą książkę pt. „Wielkopolska w czasach przedhistorycznych” i obronił doktorat. Następnie, młody archeolog przeniósł się do Poznania, z którym od tego momentu był już nierozerwalnie związany.
Pierwsze kroki w świecie nauki
Swoją karierę naukową Kostrzewski rozpoczął jako konserwator w Muzeum Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk im. Mielżyńskiego. W 1916 roku założył Poznańskie Towarzystwo Muzealne i rozpoczął redagowanie jego czasopisma „Zapiski Muzealne”. Został także jednym z organizatorów Towarzystwa Wykładów Naukowych. W 1918 roku Józef uzyskał habilitację we Lwowie i został mianowany sekretarzem komisji uniwersyteckiej przez profesora Heliodora Święcickiego. Jego głównym celem było utworzenie uniwersytetu w Poznaniu. Uroczyste otwarcie tej uczelni miało miejsce 7 maja 1919 roku. W tym samym czasie Józef objął kierownictwo działu archeologicznego w Muzeum Wielkopolskim (obecnie Muzeum Narodowe). Zorganizował również Komisję Archeologiczną PTPN i założył czasopismo „Przegląd Archeologiczny”. W 1926 roku ukazała się popularnonaukowa wersja „Z otchłani wieków”. W 1923 roku Kostrzewski został dyrektorem Muzeum Mielżyńskiego i wkrótce połączył kolekcje archeologiczne tego muzeum z kolekcjami Muzeum Wielkopolskiego.
Odkrycie osady łużyckiej
Warto podkreślić, że zainteresowania naukowe profesora koncentrowały się głównie na epoce brązu i żelaza oraz na najdawniejszej historii osadnictwa słowiańskiego. Dziełem, które unieśmiertelniło nazwisko Kostrzewskiego, są wykopaliska osady łużyckiej w Biskupinie. Ślady osady udało się odkryć przez przypadek. Po tym, jak w 1933 roku obniżył się poziom wody w jeziorze Biskupińskim, zaczęły z dna wystawać drewniane pale, a okoliczni chłopi coraz częściej znajdowali tam różne przedmioty, nie zdając sobie sprawy z ich prawdziwej wartości. Dzieci zgłosiły to odkrycie miejscowemu nauczycielowi, Walentemu Schweitzerowi, a ten opowiedział o wszystkim profesorowi Kostrzewskiemu. Początkowo podchodził do tej informacji sceptycznie i nie spieszył się z badaniami, ale gdy przyjechał na miejsce, nie dowierzał własnym oczom. Już w następnym roku rozpoczęto badania, które trwają do dziś.
Obecnie wiadomo, że była to osada należąca do kultury łużyckiej, istniejącej od środkowej epoki brązu, czyli od około XIV wieku p.n.e., do wczesnej epoki żelaza. Na podstawie badań dendrochronologicznych ustalono, że gród założono około 738 roku p.n.e. i istniał przez około 150 lat. Opierając się na tych danych, Kostrzewski wysunął tezę, że kultura łużycka była wytworem hipotetycznego ludu, zwanego Prasłowianami, od których wywodzą się Słowianie. Ponadto, twierdził, że na ziemiach polskich można wykazać ciągłość osadniczą i kulturową ludności prasłowiańskiej od epoki brązu do wczesnego średniowiecza. Teoria ta zyskała miano „autochtonicznej”. Według Kostrzewskiego Słowianie byli obecni na ziemiach polskich już od czasów wojny trojańskiej.
Wielki konflikt i trudny okres w życiu
Przeciwko tej interpretacji znalezisk archeologicznych z epoki brązu wystąpili niemieccy naukowcy-nacjonaliści, w tym profesor Bolko von Richthofen oraz dawny mentor Kostrzewskiego, Gustav Kossinna. Utożsamiali oni kulturę łużycką z Pragermańczykami, próbując udowodnić tezę, że ziemie polskie zawsze należały do niemieckiego kręgu kulturowego. Spowodowało to wiele kontrowersji, a nawet doprowadziło do konfliktu dyplomatycznego. Podobno ambasador niemiecki domagał się odsunięcia Kostrzewskiego od pełnionych funkcji w imię utrzymania dobrych stosunków polsko-niemieckich. Niemieccy uczeni uważali Słowian za kulturowo gorszych i genetycznie niezdolnych do stworzenia wysokiej cywilizacji. Można powiedzieć, że wybuchła prawdziwa wojna ideologiczna, przypominająca konflikt izraelsko-palestyński o prymat na spornych terenach. Obecnie archeolodzy odrzucają tezę o prasłowiańskim i pragermańskim pochodzeniu kultury łużyckiej. Z powodu braku źródeł pisanych, nie da się powiązać żadnej z tych grup etnicznych z kulturami epoki brązu. Kostrzewski skupiał się jednak nie tylko na polemice z niemieckimi naukowcami – potwierdził również wykopaliska w Gnieźnie i Poznaniu, a jego badania rzuciły nowe światło na początki państwa polskiego.
Po wybuchu II wojny światowej i wkroczeniu wojsk niemieckich do Poznania profesor Kostrzewski musiał się ukrywać, ponieważ gestapo uważało go za szczególnie niebezpiecznego wroga. Józef zaczął pracować pod nazwiskiem Edmund Bogdaniewicz, potajemnie nauczał dzieci, jednocześnie kontynuując swoje badania.
Kontynuacja działalności naukowej i śmierć
W marcu 1945 roku, po powrocie do Poznania, profesor ponownie objął stanowisko dyrektora Instytutu Prahistorii Uniwersytetu Poznańskiego. Ponadto kierował Muzeum Archeologicznym. Obydwie placówki musiał praktycznie odtworzyć od zera. Muzeum było poważnie uszkodzone, a jego zbiory rozproszone. Dzięki energii Kostrzewskiego już w grudniu 1945 roku zorganizowano pierwszą powojenną wystawę. W 1950 roku założył rocznik „Fontes Archeologici Preahistorici” Muzeum Archeologicznego. Józef pełnił funkcję dyrektora muzeum do 1958 roku. W 1950 roku odszedł z uczelni, ale w 1956 roku wrócił, aby objąć kierownictwo Katedry Archeologii Polski na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza. Ostatecznie, Kostrzewski przeszedł na emeryturę w 1960 roku. W tym czasie aktywnie działał w innych instytucjach naukowych, a w 1957 roku został wybrany na członka rzeczywistego Polskiej Akademii Nauk. Profesor kontynuował badania archeologiczne, między innymi na cmentarzyskach z okresu rzymskiego w Wymysłowie i Młodzikowie. Badał także wczesnobrązowe kurhany oraz cmentarzyska kultury pomorskiej. Kostrzewski nieustannie publikował wyniki swoich badań.
Oprócz badań naukowych i pracy w muzeum profesor zajmował się również kształceniem młodych studentów oraz brał udział w ruchu harcerskim. Redagował także kilka popularnonaukowych czasopism. Jego życie było wypełnione pracą i pasją do nauki. 19 października 1969 roku Józef Kostrzewski zmarł i został pochowany w Poznaniu.